Czy język ma płeć?

Ostatnia aktualizacja: 22 grudnia, 2016

Samo słowo „gender” może rozgrzać dyskusję do czerwoności. My nie jesteśmy socjologami, psychologami ani seksuologami, ale specjalistami od języka. I dlatego właśnie o płci w języku będzie dzisiejszy artykuł.

Dla Polaków podświadome nadawanie płci przedmiotom czy abstrakcyjnym pojęciom jest naturalne, ponieważ nasz język zawsze je klasyfikuje jako męskie, żeńskie lub nijakie. Inaczej sytuacja wygląda chociażby w języku angielskim, w którym wszystko ma rodzaj nieokreślony, neutralny. Przydzielanie płci przedmiotom jest jednym z największych wyzwań, przed którymi stoi natywny użytkownik angielskiego w trakcie nauki nowego języka oraz jedną z najciekawszych kwestii językowych poruszanych przez antropologów, socjologów i językoznawców.

Skąd płeć w języku?

Rodzaj czy płeć przyporządkowywana jest rzeczownikom, które przecież wcale jej nie mają. Na ogół płeć określana jest na podstawie ich cech fizycznych, ale znaczenie w tej kwestii mają także wierzenia, legendy, tradycje czy znaczenie danego zjawiska czy przedmiotu dla społeczności. I tak, w języku alamblak z Papui Nowej Gwinei, wszystkie przedmioty o podłużnym, szczupłym, wąskim kształcie mają rodzaj męski. Z kolei w afrykańskim języku zande istnieją cztery rodzaje: męski, żeński, ożywiony i nieożywiony, jednak ze względu na wierzenia oraz rolę, jaką odgrywa dane pojęcie w społeczeństwie, rzeczy nieożywione mogą mieć językowy rodzaj ożywiony.

Czy ma to znaczenie?

Jak już pisaliśmy w poprzednich artykułach, język którym mówimy bardzo silnie wpływa na to, w jaki sposób postrzegamy rzeczywistość. Ale kij ma zawsze dwa końce — to, gdzie i w jaki sposób się wychowaliśmy, także ma duży wpływ na to jak mówimy. Jeśli chodzi o gender w języku, użytkownicy narzeczy nadających rodzaje rzeczowników, dużo szybciej i łatwiej przyporządkowują konkretną płeć do przedmiotów i pojęć abstrakcyjnych.

W trakcie badań nad tym tematem przeprowadzono szereg eksperymentów. W jednym z nich brali udział Hiszpanie i Niemcy (oba języki używają rodzajów), którym przedstawiono kilkanaście słów w języku angielskim (czyli takim, który nie określa płci). Co ciekawe, wybrane słowa miały odmienne „płcie” w hiszpańskim i niemieckim. I tak, do słowa „klucz” (hiszpański: la llave, niemiecki: Der Schlüssel), Hiszpanie dużo częściej dobierali określenia takie jak „mały”, „złoty”, „ładny”, a Niemcy „ciężki”, „metalowy”, „użyteczny”. Widać pewną zależność, prawda?
Badacze języka wskazują także na to, że dzieci mówiące językami nadającymi rodzaj, szybciej stają się świadome własnej płci i umieją ją określić oraz wskazać na różnice między płcią męską i żeńską. Z drugiej strony, niektórzy socjolodzy i seksuolodzy są zdania, że rodzajowość języka może pogłębiać seksizm i nierówności między płciami.

Język seksistowski?

Odnosząc się do zarzutu o pogłębianie zachowań seksistowskich przez język, nietrudno znaleźć wiele przykładów na ich poparcie. Chociażby nazwy zawodów: dużo z nich ma rodzaj męski, ba! wiele z nich nie ma nawet żeńskiego odpowiednika lub brzmi on nienaturalnie. Patrząc jednak na problem z perspektywy historycznej, szybko można zauważyć, że język — podobnie jak społeczeństwo — zmienia się, ewoluuje. Dawniej jedynie mężczyźni pracowali zawodowo, a więc trudno było znaleźć lekarkę czy prawniczkę. W miarę, jak kobiety zaczynały wykonywać te zawody, pojawiły się także odpowiednie nazwy. A im dłużej funkcjonują one w świadomości użytkowników języka, tym bardziej naturalne się wydają. Następuje więc neologizacja, czyli redefiniowanie nowych pojęć, budowanie ich ma bazie starych.

Ciągle jednak przy różnych okazjach, „kobiece” słowotwórstwo wywołuje kontrowersje. No bo jak to, mamy lekarkę ale nie kierownicę? Tutaj językoznawcy nie tworzą wspólnego frontu: niektórzy forsują żeńskie końcówki za wszelką cenę, inni uważają, że tworząc nowe słowa należy jednak zachować standardy i zdrowy rozsądek.

Nie taka męska męskość

A na koniec, kilka przykładów na to, że nie zawsze rodzaj językowy idzie w parze z płcią:
mulherão w języku portugalskim oznacza kobietę zmysłową i atrakcyjną, a mimo to, rzeczownik jest rodzaju męskiego,
– w języku Ket z Syberii wszystkie rzeczy i idee ważne dla społeczności są rodzaju męskiego, te mniej ważne – żeńskiego,
– „męskość” – ten rzeczownik po polsku, hiszpańsku, niemiecku, rosyjsku, hindi i po łacinie jest rodzaju żeńskiego.

Powiązane wpisy

Summa Linguae korzysta z plików cookie dla lepszego rozumienia sposobu korzystania ze strony internetowej. Dalsze korzystanie z tej strony internetowej jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na politykę cookies.

Więcej